Hen suyễn (asthma) là gì?

Hen suyễn, hay hen phế quản (asthma), là bệnh viêm mạn tính của đường hô hấp, khiến đường dẫn khí trở nên nhạy cảm, co thắt và tiết nhiều chất nhầy hơn bình thường. Theo GINA (Global Initiative for Asthma), bệnh hen khiến luồng khí đi qua phổi bị cản trở, gây khó thở, ho và khò khè.

Hen suyễn có thể chỉ xuất hiện từng đợt hoặc kéo dài suốt đời, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu điều trị đúng.

Nguyên nhân gây bệnh hen suyễn

Dị ứng – nguyên nhân phổ biến nhất

Theo CDC, khoảng 80% người bệnh hen có liên quan đến yếu tố dị ứng như:

• Phấn hoa
• Lông thú cưng
• Nấm mốc
• Mạt bụi nhà
• Gián và côn trùng

Khi tiếp xúc, đường thở viêm và co thắt, gây cơn hen.

Ô nhiễm môi trường và khói thuốc

Các chất kích thích có thể gây hoặc làm nặng hen:

• Khói thuốc lá (chủ động hoặc thụ động)
• Khí thải xe cộ
• Khí công nghiệp
• Khói từ bếp than, củi

NIH khẳng định phơi nhiễm kéo dài làm tăng nguy cơ khởi phát hen.

Yếu tố nghề nghiệp

Hen nghề nghiệp xảy ra khi tiếp xúc hóa chất, bụi hoặc khí độc:

• Isocyanates
• Bột mì
• Bụi gỗ
• Kim loại
• Mủ cao su (latex)

Nhiễm virus đường hô hấp

Đặc biệt là virus cúm, rhinovirus — một trong những nguyên nhân gây cơn hen cấp ở trẻ và người lớn.

Di truyền

Nhiều nghiên cứu trên PubMed cho thấy hen suyễn có tính di truyền. Người có cha mẹ mắc hen có nguy cơ cao hơn.

Thời tiết và yếu tố thay đổi môi trường

• Không khí lạnh
• Thời tiết ẩm
• Thay đổi nhiệt độ đột ngột

có thể kích hoạt cơn hen.

Triệu chứng của bệnh hen suyễn

Ho kéo dài

Ho nhiều về đêm hoặc sáng sớm, có thể là ho khan hoặc ho đờm ít.

Khò khè

Nghe tiếng rít khi thở ra — dấu hiệu đặc trưng của hen.

Khó thở

Cảm giác không đủ hơi, thở nhanh, nặng ngực.

Tức ngực

Người bệnh mô tả như có vật gì đè lên ngực hoặc bị bó chặt.

Các triệu chứng thường xuất hiện thành cơn và tự hết hoặc hết sau khi dùng thuốc giãn phế quản.

Chẩn đoán bệnh hen suyễn

Khám lâm sàng và đánh giá triệu chứng

Bác sĩ sẽ hỏi về:

• Tiền sử dị ứng
• Ho, khò khè, khó thở
• Yếu tố khiến triệu chứng nặng lên
• Tiền sử gia đình

Đo chức năng hô hấp (Spirometry) – tiêu chuẩn chính

Theo GINA, spirometry giúp đo:

• Lượng khí thở ra nhanh nhất (FEV1)
• Dung tích phổi (FVC)

Người bị hen thường giảm FEV1 và cải thiện đáng kể sau test giãn phế quản.

Đo lưu lượng đỉnh (Peak Flow Meter)

Dùng để theo dõi hen tại nhà. Lưu lượng giảm cho thấy đường thở đang hẹp.

Test kích thích phế quản (Methacholine Challenge Test)

Áp dụng khi kết quả spirometry không rõ ràng. Đường thở của người hen rất nhạy và dễ co thắt với methacholine.

Xét nghiệm dị ứng

Gồm:

• Test da
• Xét nghiệm IgE đặc hiệu

Giúp xác định yếu tố gây dị ứng.

X-quang ngực

Không chẩn đoán hen nhưng giúp loại trừ các bệnh gây triệu chứng tương tự.

Cách phòng ngừa hen suyễn

Tránh các tác nhân kích thích

Theo NIH, kiểm soát môi trường là bước quan trọng nhất:

• Tránh khói thuốc
• Hạn chế tiếp xúc lông thú, phấn hoa
• Giữ nhà sạch bụi, dùng máy lọc không khí
• Tránh nấm mốc bằng cách giữ nhà thoáng – khô

Đeo khẩu trang khi ra ngoài

Đặc biệt khi:

• Ô nhiễm nặng
• Trời lạnh
• Mùa phấn hoa

Tiêm phòng đầy đủ

CDC khuyến cáo:

• Tiêm ngừa cúm hàng năm
• Tiêm phế cầu

→ Giảm nguy cơ nhiễm trùng gây cơn hen nặng.

Luyện tập đều đặn

Tập thể dục giúp cải thiện sức mạnh cơ hô hấp. Người hen nên:

• Khởi động kỹ
• Tránh tập trong môi trường lạnh
• Chọn bài tập nhẹ – trung bình

Dùng thuốc theo chỉ định bác sĩ

Các thuốc phổ biến theo khuyến cáo GINA:

• Corticosteroid dạng hít (ICS)
• Thuốc giãn phế quản LABA
• ICS/LABA phối hợp
• Thuốc cắt cơn SABA (dùng khi lên cơn hen)

Ngưng thuốc đột ngột có thể làm bệnh nặng hơn.

Theo dõi hen bằng kế hoạch hành động (Asthma Action Plan)

Kế hoạch được bác sĩ thiết lập, giúp người bệnh biết:

• Khi nào dùng thuốc
• Khi nào cần tăng liều
• Khi nào phải đi cấp cứu

Kết luận

Hen suyễn là bệnh hô hấp mạn tính nhưng có thể kiểm soát hiệu quả nếu được chẩn đoán sớm và tránh các yếu tố kích phát. Việc hiểu rõ nguyên nhân, triệu chứng và các phương pháp phòng ngừa giúp người bệnh giảm tần suất lên cơn hen, cải thiện chất lượng cuộc sống và hạn chế biến chứng.

Nếu bạn có ho kéo dài, khò khè hoặc khó thở tái diễn, hãy đến cơ sở y tế để được đo chức năng hô hấp và tư vấn điều trị theo khuyến cáo từ GINA và các tổ chức y khoa quốc tế.